การขับเคลื่อนระบบอาหารที่ยังยืนส่งเสริมการบริโภคอาหารเพื่อสุขภาวะจังหวัดสงขลาและพัทลุง

ประกวดเมนู Signature ตลาดนัดสุขภาพเทศบาลนครหาดใหญ่ จำนวน 5 เมนู สร้างกระบวนการเรียนรู้ การใช้เครื่อง Salt Meter และแลกเเปลี่ยนความรู้โดย ผศ.ดร.พท.เสถียรพงษ์ ภูผา คณะการแพทย์แผนไทย มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ เรื่อง
- อาหารเค็มส่งผลต่อสุขภาพอย่างไร
- เทคนิคปรับสูตรอาหารให้อร่อยไร้โซเดียม
- ตัวอย่างเมนูลดโซเดียม ลดเค็ม
จัดกระบวนการเรียนรู้การใช้เครื่อง Salt Meter วัดความเค็มในอาหารที่จำหน่ายในตลาดนัดสุขภาพ และให้ความรู้เรื่องอาหารเค็มที่ส่งผลต่อสุขภาพ วันที่ 8 เมษายน 2569 ณ ห้องประชุม TTM 303 คณะการแพทย์แผนไทยมหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ ผู้เข้าร่วมประชุม 43 คน วิทยากร ผศ.ดร.พท.เสถียรพงษ์ ภูผา คณะการแพทย์แผนไทย ได้บรรยายในประเด็นผลกระทบของโซเดียมกับสุขภาพ
1. ข้อแนะนำปริมาณโซเดียมตามหลักองค์การอนามัยโลก (WHO Guidelines)
องค์การอนามัยโลก (WHO) ได้กำหนดข้อแนะนำมาตรฐานสากล (WHO Guideline: Sodium intake for adults and children, 2012) ดังนี้ ผู้ใหญ่ควรบริโภคโซเดียมไม่เกิน 2,000 มิลลิกรัมต่อวัน (เทียบเท่าเกลือแกง Sodium Chloride ไม่เกิน 5 กรัมต่อวัน หรือประมาณ 1 ช้อนชา) เด็ก (อายุ 2–15 ปี) ควรปรับลดปริมาณโซเดียมลงตามสัดส่วนของความต้องการพลังงานประจำวันเมื่อเทียบกับผู้ใหญ่การรักษาสมดุลโซเดียมและโพแทสเซียม (Na:K Ratio): WHO แนะนำให้บริโภคโพแทสเซียมอย่างน้อย 3,510 มิลลิกรัมต่อวัน ควบคู่กับการลดโซเดียม เนื่องจากโพแทสเซียมทำหน้าที่เร่งการขับโซเดียมออกทางไตและลดการหดตัวของหลอดเลือด อัตราส่วน Na:K ที่เหมาะสมเชิงป้องกันโรคควรใกล้เคียง 1:1
2. สถานการณ์และสถิติการบริโภคในประเทศไทย
จากการสำรวจการบริโภคโซเดียมของประชากรไทยโดยการตรวจวัดปริมาณโซเดียมในปัสสาวะ 24 ชั่วโมง (24-Hour Urinary Sodium Excretion) ซึ่งจัดเป็นวิธีมาตรฐานสากล (Gold Standard) โดยกรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข ร่วมกับเครือข่ายลดบริโภคเค็ม และสถาบันวิจัยระบบสาธารณสุข (สวรส.) พบข้อมูลดังนี้ คนไทยบริโภคโซเดียมเฉลี่ยสูงถึง 3,636.4 มิลลิกรัมต่อวัน (เทียบเท่าเกลือแกงประมาณ 9.1 กรัม หรือเกือบ 1.8 ช้อนชาต่อวัน) ซึ่งสูงกว่าเกณฑ์ที่ WHO แนะนำถึง 1.8 เท่า จำแนกตามภูมิภาค: ประชากรในภาคใต้และภาคกลางมีสถิติการบริโภคโซเดียมสูงสุด รองลงมาคือภาคเหนือและภาคตะวันออกเฉียงเหนือ จำแนกตามเพศและช่วงอายุ: เพศชายในวัยทำงาน (อายุ 18–59 ปี) มีปริมาณการบริโภคโซเดียมสูงสุดเมื่อเทียบกับกลุ่มอื่น (กรมควบคุมโรค 2566) การวิเคราะห์พฤติกรรมการบริโภคและวัฒนธรรมอาหารไทย โครงสร้างโภชนาการและวัฒนธรรมอาหารไทยมีเอกลักษณ์ที่เอื้อต่อการได้รับโซเดียมเกินมาตรฐาน
1.การใช้เครื่องปรุงรสเค็มระหว่างประกอบอาหาร (Cooking Salt) คิดเป็นร้อยละ 70–80 ของปริมาณโซเดียมทั้งหมดที่ได้รับ อาหารไทยนิยมใช้เครื่องปรุงรสหมักดอง เช่น น้ำปลา กะปิ ปลาร้า ซีอิ๊ว และซอสหอยนางรม ร่วมกับผงชูรส
2. การปรุงรสเพิ่มที่โต๊ะอาหาร (Table Salt/Sauce) ค่านิยมการเติมพริกน้ำปลา น้ำส้มพริกดอง ซอสพริก ซอสมะเขือเทศ เพิ่มเติมก่อนการรับประทานโดยไม่ได้ชิมก่อน
3. การบริโภคอาหารนอกบ้านและอาหารสตรีทฟู้ด (Street Food) อาหารจานเดียว แกง ต้มยำ และก๋วยเตี๋ยว มีการเคี่ยวซุปและใส่ผงปรุงรสก้อน/ผงชูรสในปริมาณสูงมากเพื่อเน้นรสชาติที่เข้มข้น
4. อาหารแปรรูปและกึ่งสำเร็จรูป (Processed and Ultra-processed Foods) ความนิยมในการบริโภคบะหมี่กึ่งสำเร็จรูป อาหารแช่แข็งพร้อมทาน ขนมกรุบกรอบ และเนื้อสัตว์แปรรูป (ไส้กรอก แฮม หมูยอ กุนเชียง) เพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่องในสังคมเมือง
3. มาตรการการควบคุมการบริโภคโซเดียมจากเอกสารแนวทางการดำเนินงาน ปี 2566
กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข ได้จัดทำเอกสารแนวทางการดำเนินงานลดการบริโภคโซเดียม ปี 2566 เพื่อขับเคลื่อน "แผนยุทธศาสตร์การลดการบริโภคโซเดียมในประเทศไทย พ.ศ. 2559–2568" โดยตั้งเป้าหมายลดการบริโภคโซเดียมของประชากรไทยลงร้อยละ 30 ภายในปี พ.ศ. 2568 ผ่านกรอบยุทธศาสตร์ SALT (กรมควบคุมโรค 2566) ดังนี้
3.1 ยุทธศาสตร์ SALT Strategy (แนวทางปฏิบัติปี 2566)
S - Stakeholder Networking (การสร้างเครือข่ายความร่วมมือ): ร่วมมือกับสมาคมโรคไต เครือข่ายลดบริโภคเค็ม ภาคอุตสาหกรรมอาหาร ภาคการศึกษา และองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ในการขับเคลื่อนนโยบายสาธารณะ
A - Awareness (การสื่อสารสาธารณะและเพิ่มความตระหนักรู้):
• การรณรงค์สื่อสารความเสี่ยงโรค NCDs ผ่านแคมเปญ "ลดเค็ม ครึ่งหนึ่ง", "ลดเค็ม ลดโรค"
• การส่งเสริมทักษะรอบรู้ด้านสุขภาพ (Health Literacy) ให้ประชาชนอ่านและเข้าใจฉลากโภชนาการ GDA
L - Legislation & Policy (การใช้กฎหมายและมาตรการทางภาษี):
• การผลักดันมาตรการภาษีความเค็ม (Sodium Tax) สำหรับผลิตภัณฑ์อาหารแปรรูปและอาหารกึ่งสำเร็จรูปที่มีปริมาณโซเดียมเกินมาตรฐาน
• การกำหนดเกณฑ์มาตรฐานปริมาณโซเดียมสูงสุด (Sodium Target Formulation) ในกลุ่มอาหารบรรจุซอง
T - Taste Alteration & Food Environment (การปรับเปลี่ยนผลิตภัณฑ์และจัดสภาพแวดล้อมทางอาหาร):
• สนับสนุนภาคอุตสาหกรรมในการปรับสูตรลดโซเดียม (Food Reformulation)
• ขยายผลโครงการ "ร้านอาหารลดเค็ม" (Low Sodium Restaurant), "โรงครัวลดเค็ม" ในโรงพยาบาล โรงเรียน และศูนย์พัฒนาเด็กเล็ก
4. การกำกับและการติดตามปริมาณโซเดียมในอาหาร (กรมควบคุมโรค 2566)
4.1 กลไกการกำกับดูแลผ่านฉลากอาหาร
• ฉลากโภชนาการแบบ GDA (Guideline Daily Amounts): สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา (อย.) บังคับให้อาหารสำเร็จรูปพร้อมทาน ขนมกรุบกรอบ อาหารแช่แข็ง และบะหมี่กึ่งสำเร็จรูป แสดงค่าพลังงาน น้ำตาล ไขมัน และโซเดียม ไว้ที่หน้าบรรจุภัณฑ์อย่างชัดเจน โดยระบุปริมาณโซเดียมเป็นมิลลิกรัมและคิดเป็นร้อยละของปริมาณที่แนะนำต่อวัน (Thai RDI)
• สัญลักษณ์โภชนาการ "ทางเลือกสุขภาพ" (Healthier Choice Logo): เป็นเครื่องหมายสมัครใจที่รับรองผลิตภัณฑ์ที่ผ่านเกณฑ์จำกัดโซเดียม เช่น กลุ่มอาหารกึ่งสำเร็จรูปต้องมีโซเดียมไม่เกิน 1,000 มิลลิกรัมต่อมื้อ (หรือ 1,500 มิลลิกรัมต่อซอง/ถ้วย) เพื่อให้ผู้บริโภคสังเกตได้ง่าย
4.2 เครื่องมือและการติดตามเฝ้าระวังในระดับพื้นที่
• เครื่องตรวจวัดความเค็ม (Salinometer / Salt Meter): เจ้าหน้าที่สาธารณสุข นักกำหนดอาหาร และแม่ครัว ใช้เครื่องวัดค่า %NaCl หรือค่าความเข้มข้นโซเดียมในอาหารประเภทน้ำต้ม แกง และซุป เพื่อควบคุมความเค็มของร้านอาหารและโรงอาหาร
• ฐานข้อมูลโซเดียมในอาหารไทย (Thai Food Sodium Database): สถาบันโภชนาการ มหาวิทยาลัยมหิดล ร่วมกับกรมอนามัย ได้สุ่มตรวจและจัดทำฐานข้อมูลปริมาณโซเดียมในเมนูอาหารสตรีทฟู้ดยอดนิยม เพื่อใช้เป็นมาตรฐานในการอ้างอิงและเฝ้าระวัง
5.2 โซเดียมแฝง (Hidden Sodium) ที่ไม่มีรสเค็ม
โซเดียมไม่ได้มาจากเครื่องปรุงรสเค็มเท่านั้น แต่มักซ่อนอยู่ในรูปวัตถุเจือปนอาหาร (Food Additives) ที่ไม่มีรสเค็มจัด : โมโนโซเดียมกลูตาเมต (Monosodium Glutamate - MSG): สารเพิ่มรสอูมามิ มีโซเดียมร้อยละ 12 โดยน้ำหนัก, โซเดียมไบคาร์บอเนต (Sodium Bicarbonate / Baking Soda): ผงฟูที่ใช้ทำขนมปัง เค้ก ซาลาเปา และใช้หมักเนื้อสัตว์ให้นุ่ม,โซเดียมเบนโซเอต / โซเดียมซอร์เบต (Sodium Benzoate / Sorbate): สารกันบูดในน้ำจิ้ม ซอส และอาหารกระป๋อง,โซเดียมไนไตรต์ / โซเดียมไนเตรต (Sodium Nitrite / Nitrate): สารตรึงสีและกันเสียในเนื้อสัตว์แปรรูป (ไส้กรอก เบคอน แฮม หมูยอ กุนเชียง), โซเดียมโพลีฟอสเฟต (Sodium Polyphosphate): สารปรับปรุงคุณสมบัติการอุ้มน้ำในอาหารทะเลแช่แข็งและลูกชิ้น
5.3 โซเดียมตามธรรมชาติในวัตถุดิบ (Natural Sodium)
พบในวัตถุดิบสดตามธรรมชาติ เช่น อาหารทะเล (กุ้ง หอย ปู ปลาทะเล) นม ไข่ไก่ และผักบางประเภท (ขึ้นฉ่าย ผักโขม มะเขือเทศ) โดยโซเดียมธรรมชาติคิดเป็นเพียงร้อยละ 10–15 ของปริมาณโซเดียมทั้งหมดที่รับประทาน และไม่ก่อให้เกิดผลเสียต่อสุขภาพในคนปกติ
6. ผลกระทบของโซเดียมต่อร่างกายและการเกิดโรค
การบริโภคโซเดียมเกินมาตรฐานเรื้อรังส่งผลกระทบทางพยาธิสรีรวิทยา (Pathophysiology) ต่ออวัยวะสำคัญทั่วร่างกาย
6.1 ความดันโลหิตสูง (Hypertension) โซเดียมปริมาณสูงในเลือดจะดึงน้ำจากเซลล์เข้าสู่ระบบหมุนเวียนเลือด ส่งผลให้ปริมาตรเลือด (Plasma volume) และปริมาตรของเหลวนอกเซลล์เพิ่มขึ้น หัวใจต้องบีบตัวแรงขึ้นเพื่อสูบฉีดเลือด ส่งผลให้ความดันโลหิตสูงขึ้น นอกจากนี้ โซเดียมยังกระตุ้นระบบประสาทซิมพาเทติก (Sympathetic Nervous System) และทำให้ผนังเซลล์บุผิวหลอดเลือด (Endothelium) เสื่อมสภาพ หลอดเลือดเกร็งตัวและแข็งตัว (Arterial stiffness) (O'Donnell et al., 2014)
6.2 โรคหลอดเลือดหัวใจและสมอง (Cardiovascular and Cerebrovascular Diseases)
ภาวะหัวใจโต (Left Ventricular Hypertrophy - LVH): ความดันโลหิตสูงทำให้กล้ามเนื้อหัวใจห้องล่างซ้ายต้องทำงานหนักจนผนังหัวใจหนาตัวและโตขึ้น นำไปสู่ภาวะหัวใจล้มเหลว (Heart Failure) โรคหลอดเลือดสมอง (Stroke): เป็นปัจจัยเสี่ยงสำคัญที่สุดของภาวะหลอดเลือดสมองแตก (Hemorrhagic stroke) และหลอดเลือดสมองอุดตัน (Ischemic stroke)
6.3 โรคไตเรื้อรัง (Chronic Kidney Disease - CKD) ไตทำหน้าที่กรองโซเดียมส่วนเกินออกจากร่างกาย การได้รับโซเดียมสูงทำให้เกิดแรงดันการกรองในหน่วยไตสูงขึ้น (Glomerular hyperfiltration) ส่งผลให้ผนังกรองของหน่วยไตได้รับความเสียหาย เกิดภาวะโปรตีนรั่วในปัสสาวะ (Proteinuria) และเร่งการเสื่อมของไตไปสู่ภาวะไตวายระยะสุดท้าย (He et al., 2013)
6.4 ภาวะกระดูกพรุน (Osteoporosis) กระบวนการขับโซเดียมออกจากไตจะแย่งการดูดกลับของแคลเซียม ส่งผลให้แคลเซียมถูกขับออกทางปัสสาวะเพิ่มขึ้น (Sodium-induced Hypercalciuria) ร่างกายจึงต้องสลายแคลเซียมจากกระดูกมาทดแทน ทำให้มวลกระดูกลดลงและเปราะบาง
6.5 โรคมะเร็งกระเพาะอาหาร (Gastric Cancer) เกลือเข้มข้นสูงทำลายชั้นเมือก (Mucosal barrier) ที่ปกป้องเยื่อบุกระเพาะอาหาร ทำให้เกิดภาวะอักเสบเรื้อรัง (Chronic gastritis) และเพิ่มความเสี่ยงต่อการติดเชื้อ Helicobacter pylori ซึ่งเป็นปัจจัยนำไปสู่การเกิดมะเร็งกระเพาะอาหาร (Tsugane, 2005)
7. แนวทางการปรับสูตรอาหารเพื่อสุขภาพเพื่อลดโซเดียมในอาหารไทย
7.1 หลักการพื้นฐานในการปรับสูตร (General Principles) วิธีลดความเค็มแบบขั้นบันได (Step-down Reduction): ปรับลดปริมาณเครื่องปรุงเค็มลงทีละ 10–15% ทุกๆ 2 สัปดาห์ เพื่อให้ผู้บริโภคปรับตัวได้โดยไม่รู้สึกว่าอาหารเสียรสชาติ
7.2 ใช้มาตรฐานการตวง (Standardized Measuring): ยกเลิกการปรุงแบบกะด้วยสายตา ให้ใช้ช้อนตวงมาตรฐานและตราชั่งในการประกอบอาหาร
7.3 การใช้เกลือโพแทสเซียมทดแทน (Potassium Chloride Replacer): ใช้เกลือโพแทสเซียมทดแทนเกลือโซเดียมในสัดส่วนร้อยละ 20–30 เพื่อคงรสเค็ม (ข้อควรระวัง: ห้ามใช้ในผู้ป่วยโรคไตเรื้อรัง โรคหัวใจ หรือผู้ที่ได้รับยาในกลุ่ม Potassium-sparing diuretics)
8. แนวทางการปรับสูตรอาหารไทย 4 ประเภทหลัก โดย 1) อาหารประเภทต้มและแกง (Soups and Curries) สร้างน้ำซุปเบสอูมามิ (Natural Umami Base): เคี่ยวน้ำซุปจากกระดูก รากผักชี หัวไชเท้า หอมหัวใหญ่ ตะไคร้ และเห็ดหอมตากแห้ง เพื่อใช้เป็นเบสแทนการใช้ผงปรุงรสก้อนหรือน้ำซูปสำเร็จรูป, ปรุงรสเค็มขั้นตอนสุดท้าย: ใส่เครื่องปรุงรสเค็มหลังจากปิดเตาหรือขณะอาหารอุ่นลงเล็กน้อย เนื่องจากอุณหภูมิที่สูงจัดจะลดความไวของลิ้นต่อรสเค็ม ทำให้มักปรุงเกลือเกินความจำเป็น, ปรับรูปแบบการเสิร์ฟ: เสิร์ฟแกงแบบน้ำขลุกขลิก และรณรงค์ให้รับประทานเฉพาะเนื้ออาหารเป็นหลัก 2) อาหารประเภทผัดและทอด (Stir-fried and Fried Foods) ชูรสด้วยสมุนไพรผัดน้ำมัน: เจียวรากผักชี กระเทียม พริกไทย หอมแดง หรือใบกะเพรา ในน้ำมันเล็กน้อย เพื่อให้กลิ่นหอมระเหยช่วยเสริมรสชาติก่อนใส่เครื่องปรุง, เทคนิคซอสเคลือบผิว (Topical Sauce Coating): ลดการหมักเนื้อสัตว์ด้วยซอสเค็มปริมาณมาก เปลี่ยนมาเป็นการนำซอสรสเข้มข้นปริมาณน้อยมาผัดเคลือบภายนอกอาหารตอนท้าย เพื่อให้ลิ้นสัมผัสรสเค็มได้ทันที 3) อาหารประเภทตำและยำ (Papaya Salads and Spicy Salads) เน้นรสเปรี้ยว-เผ็ดนำ: ใช้น้ำมะนาวสด น้ำมะขามเปียก หรือส้มจี๊ด ร่วมกับพริกสด เพื่อให้รสเปรี้ยวและรสเผ็ดกระตุ้นปุ่มรับรส ลดความต้องการรสเค็มลง, ลดปริมาณน้ำปลาร้าและน้ำปลาลง 30–50%: เสริมความกลมกล่อมด้วยถั่วลิสงคั่วใหม่ กุ้งแห้งเนื้อ (ชนิดโซเดียมต่ำ) เพื่อเพิ่มมิติรสชาติ 4) น้ำจิ้มและซอสปรุงรส (Dipping Sauces) ปรับขนาดภาชนะและพฤติกรรม: เปลี่ยนใช้ถ้วยน้ำจิ้มขนาดเล็ก เลี่ยงการจุ่มอาหารท่วมซอส หรือใช้ขวดสเปรย์ฉีดซอส, เพิ่มปริมาตรด้วยวัตถุดิบสด: ซอยพริกสด กระเทียมสับ ขิง และเพิ่มน้ำมะนาวลงในน้ำจิ้ม เพื่อขยายปริมาตรโดยไม่เพิ่มปริมาณโซเดียม
เพื่อสร้างกระบวนการเรียนรู้ได้นำเมนู อาหารที่จัดจำหน่ายในตลาดนัดสุขภาพเทศบาลนครหาดใหญ่ มาตรวจหาค่าความเค็ม จำนวน 5 เมนู โดยใช้เครื่องมือ Salt Meter เพื่อสร้างกระบวนการเรียนรู้ให้กับผู้ค้าในตลาดนัดสุขภาพ ผลการวัดความเค็มในอาหาร พบว่า
1. ก๋วยจั๊บ ปริมาณโซเดียม 4500 มิลลิกรัม
2. น้ำจิ้มซีฟู๊ด ลูกชิ้นปั้นสด ปริมาณโซเดียม 653 มิลลิกรัม
3. น้ำบูดู ส่วนผสมข้าวยำ ปริมาณโซเดียม 400 มิลลิกรัม
4. ข้าวมันแกงไก่ ในน้ำแกงไก่ ปริมาณโซเดียม 170 มิลลิกรัม และส่วนที่เป็นทอปปิ้ง ปริมาณโซเดียม 150 มิลลิกรัม
5. น้ำซอส ข้าวตังหน้าหมู ปริมาณโซเดียม 400 มิลลิกรัม
ผลที่ได้จากการจัดกิจกรรม
โครงการเก็บข้อมูลแบบสอบถามสำหรับเก็บข้อมูลผลกระทบตามตัวชี้วัด สสส. อัตราการบริโภคเกลือและโซเดียม (รายละเอียดในภาคผนวกที่ 2) ผู้ค้าที่เข้าร่วมเกิดความตื่นตัวในปริมาณโซเดียมในอาหารที่ตนเองจำหน่าย และมองว่าเป็นกิจกรรมการประชุมครั้งนี้มีความสนุก และได้รับความรู้ใหม่ๆ จากนั้นเจ้าหน้าที่โครงการได้แจ้งให้กับผู้เข้าร่วมประชุมทราบเกี่ยวกับการลงพื้นที่เก็บตัวอย่างอาหารในตลาดนัดสุขภาพเพื่อตรวจปริมาณโซเดียมในอาหารต่อไป
ประกอบด้วย
ผู้ประกอบการตลาดนัดสุขภาพเทศบาลนครหาดใหญ่





